Er komt elk jaar een week waarin het kantelt. De ramen gaan dicht, de verwarming gaat voor het eerst weer aan, en binnen een paar dagen begint het huis anders aan te voelen. Je wordt wakker met een droge keel. De kat geeft een schokje als je hem aait. Een houten deur die de hele zomer soepel liep, laat opeens een kier zien bij het slot. Dat is geen toeval en het is ook geen slechte verwarming: dat is natuurkunde die elk najaar hetzelfde doet.
Waar het om draait is relatieve luchtvochtigheid. Lucht kan waterdamp vasthouden, en hoe warmer die lucht is, hoe meer er in kan. Relatieve vochtigheid zegt niet hoeveel water er in de lucht zit, maar hoeveel procent van het maximum bij die temperatuur gehaald wordt. Verwarm je dezelfde lucht, dan gaat het maximum omhoog terwijl de hoeveelheid water gelijk blijft, en dus daalt het percentage. Er verdwijnt geen druppel, maar de lucht wordt wel dorstiger, en die dorst lest ze bij het eerste wat vocht kan afgeven. Dat ben jij, dat zijn je planten en dat is het hout in je huis.
De getallen zijn onthutsend eenvoudig. Buiten is het in oktober vaak een graad of tien met een luchtvochtigheid van negentig procent, en dat voelt klam. Haal diezelfde lucht naar binnen en verwarm hem tot twintig graden, dan blijft er iets van zevenenveertig procent over: precies waar het prettig is. Maar zakt het buiten naar vijf graden, dan komt diezelfde negentig procent binnen uit op ongeveer vierendertig. Bij nul graden buiten is het nog vierentwintig procent, en bij een echte vorstperiode van vijf graden onder nul houd je binnen nog zestien procent over. Dat is woestijnlucht, letterlijk droger dan het in veel woestijnen op een gemiddelde dag is.
Onder de dertig procent gaat je lichaam protesteren. Je slijmvliezen drogen uit, en dat is niet alleen vervelend maar ook de reden dat verkoudheden zich in die periode makkelijker vastzetten: droge slijmvliezen vangen minder af. Statische elektriciteit is het tweede signaal, en de deurklink die je een tik geeft is een vrij betrouwbare huismeter. Boven de vijftig procent gebeurt dat vrijwel nooit.
Het derde signaal is het hout, en dat is waar ik als eerste naar kijk. Massief hout past zijn vochtgehalte aan aan de lucht eromheen. Een houten vloer die in september nog kierloos lag, staat in februari met naden van een millimeter tussen de planken. Een tafelblad kan hol gaan staan, een ladefront gaat piepen, een gelijmde verbinding komt onder spanning te staan. Dat trekt in het voorjaar grotendeels weer bij, maar niet helemaal, en niet als de zwaai elk jaar groter is. Een blad dat je in het najaar toch al onder handen neemt, kun je het beste in die relatief droge periode doen, want dan zit het hout in zijn kleinste vorm. Wie het toch aandurft, vindt in de zeven stappen voor het oliën van een eiken tafelblad hoe je dat aanpakt.
Wat wel helpt en wat schijnhulp is
De klassieke oplossing is een bakje water aan de radiator. Ik ga het niet helemaal afraden, maar de bijdrage is klein. Een open bakje van een halve liter verdampt in een verwarmde kamer een paar deciliter per etmaal, en een gemiddelde woonkamer heeft er liters per dag nodig om merkbaar te stijgen. Het is een gebaar, geen maatregel.
Wat wel meetbaar werkt, is de was binnen drogen. Een machine van vijf kilo brengt tijdens het drogen twee tot drie liter water in huis, en dat is precies de orde van grootte die je zoekt. Dat het jarenlang is afgeraden komt doordat het in slecht geventileerde, koude huizen tot schimmel leidde. In een goed geïsoleerd en geventileerd huis dat in de winter op vijfentwintig procent staat, is het juist de goedkoopste bevochtiger die er is. Wel opletten: hang het niet in de slaapkamer, want daar is de temperatuur lager en slaat vocht sneller neer op koude vlakken.
Planten dragen bij, al is dat bescheiden en langzaam. Een grote plant verdampt makkelijk een halve liter per dag, en tien planten bij elkaar merk je wel. Douchen met de deur open, koken zonder de afzuigkap meteen op de hoogste stand, water in de vaas: het zijn allemaal kleine bijdragen die bij elkaar meer doen dan één apparaat.
En dan de belangrijkste knop, die bijna niemand als eerste noemt: de thermostaat. Elke graad die je lager stookt, tilt de relatieve vochtigheid met ongeveer drie procentpunt omhoog, zonder dat je één druppel water toevoegt. Van eenentwintig naar negentien graden gaan scheelt dus zes punten, en dat is meer dan alle bakjes water in het huis samen. Het is ook nog eens de maatregel die geld oplevert in plaats van kost, en op de bespaartips voor verwarming van Milieu Centraal staat wat dat per graad ongeveer scheelt.
Blijven ventileren, ook als het droog voelt
De verleiding is groot om de ventilatie dicht te draaien zodra het binnen droog wordt. Dat is precies de verkeerde reflex. Ventileren voert niet alleen vocht af maar ook kooldioxide, fijnstof en alles wat vrijkomt uit meubels, schoonmaakmiddelen en jezelf. Een huis waar de roosters dicht staan, wordt niet vochtiger op een prettige manier maar benauwd, en het vocht dat wel blijft hangen slaat neer op de koudste plek in huis. Dat is hoe schimmel achter een kast begint.
Wie een houtkachel heeft, merkt het effect nog sterker, want die trekt verbrandingslucht uit de kamer en zuigt dus continu koude buitenlucht naar binnen die vervolgens wordt opgewarmd. Fijn voor de warmte, hard voor de luchtvochtigheid. Dat is ook een van de redenen dat jaarlijks schoorsteenonderhoud geen luxe is: een goed trekkende kachel met een aparte luchttoevoer is zuiniger met je binnenlucht.
Mijn eigen volgorde is inmiddels vast. Eerst een hygrometer van tien euro in de woonkamer, want zonder meting is het gissen. Dan de thermostaat een graad omlaag en een trui erbij. Dan de was binnen drogen in plaats van in de droger. Pas als het na dat alles nog onder de vijfendertig procent blijft hangen, komt er een bevochtiger in beeld, en dan een met een hygrostaat die vanzelf stopt. Wie de andere kant op begint, koopt een apparaat dat het gevecht aangaat met een huis dat te warm en te lek is, en dat is een gevecht dat het apparaat verliest. Bij een woning die toch onder handen gaat, is beter isoleren daarom de maatregel die op de lange termijn ook je binnenklimaat rustiger maakt.
